Stara gradska ulica

0
0
0
s2sdefault

U okviru Stalne postavke Muzeja Vojvodine predstavljena je jedna vojvođanska gradska ulica u prvim decenijama XX veka. Ona se hronološki nadovezuje na deo Postavke koji se odnosi na privrednu istoriju ovih krajeva. Pažljivo odabrani, originalni i autentični predmeti vode posetioca u minulu epohu na jedan drugačiji i nov način. Da bi mu bila približena atmosfera tog vremena, ova karakteristična vojvođanska gradska ulica je improvizovana, i to kroz fotografije značajnijih objekata i autentične izloge fotografskog ateljea, krojačke radionice, salona modistkinje, apoteke, trgovine igračaka i porculana.

  

Tragovi vojvođanskog građanstva delimično su sačuvani do danas, što potvrđuje i naša ulica. Prošetajte njome i bar na trenutak osetite ambijent i duh gradske sredine s početka prošlog veka.

Privreda Vojvodine je krajem 19. veka imala izrazito agrarni karakter i počivala je na poljoprivredi, zanatstvu, trgovini, prehrambenoj i prerađivačkoj industriji. Ova svojstva, nasleđena iz vremena Austro-Ugarske, zadržala su se i u 20. veku.

Ubrzani privredni razvoj tokom 19. i početkom 20. veka omogućio je razvoj gradova, jačanje građanskog staleža, bogat društveni i kulturni život i urbanističko uređenje gradova na području današnje Vojvodine. Oni su u ovom periodu imali već skoro potpuno organizovanu urbanu strukturu. Posebna pažnja posvećivana je izgradnji javnih i upravnih zgrada, ali i privatnih objekata.

Trgovina je bila veoma značajan elemenat u privrednom razvoju Vojvodine. U prvim decenijama 20. veka osnovan je veliki broj trgovina na malo, dok je razvoj trgovine na veliko bio u samom začetku. Najbrojnije su bile trgovine mešovitom robom i životnim namirnicama, manufakturne radnje, trgovine mašinama, nameštajem, kolonijalnom robom itd.

Zanatstvo je spadalo u najrazvijenije privredne grane. U gradovima su bili prisutni bravari, limari, kujundžije, mesari, berberi, krojači, šeširdžije i druge zanatlije. Osim radionica, otvarane su i zanatske radnje. Njihov broj se neprestano povećavao, iako se zanatstvo moralo prilagođavati razvoju industrijske proizvodnje.

Gradovi su imali značajnu ulogu u političkoj, privrednoj i kulturnoj istoriji, a njihove ulice i trgovi su bili centri svih važnih zbivanja i najbolji pokazatelji privrednog i društvenog života.

Fotografski atelje Jozefa Singera

U Vojvodini je fotografska delatnost prisutna od 50-tih godina 19. veka. Prvi vojvođanski fotografski atelje otvorio je slikar Ištvan Oldal Stariji (1853. godine, u Zrenjaninu). Po uzoru na njega, kasnije su otvarani ateljei širom Vojvodine.

Jozef Singer, cesarski knjaževski dvorski fotograf, bio je jedan od najeminentnijih vojvođanskih fotografa do 1914. godine. Svoju delatnost započeo je u Novom Sadu, oko 1880. godine. Singer je posedovao Umetnički zavod I stepena za snimanje i malanje, koji se nalazio u njegovoj kući u Dunavskoj ulici br. 9. Krajem 19. veka oglašavao se u novosadskim listovima, pre svega u Zastavi. U jednom od tih oglasa (iz 1891. godine) on građanstvu daje na znanje da je u njegovom ateljeu postavljena stalna izložba "raznih slika sa masnim bojama rađenim" i fotografija.

Pored ovog poznatog ateljea u Dunavskoj ulici, Singer je imao još jedan studio – na Glavnom trgu, pored majerovog "Grand hotela". Fotografsku delatnost je okončao nakon nekoliko decenija, pred Prvi svetski rat. Njegov atelje u Dunavskoj br. 9 preuzeo je fotograf B. Ditmar, koji se tada oglasio kao njegov naslednik.

Porcelan

orcelan se u Evropi javlja tokom 18. veka. Formiranjem i jačanjem građanskog društva, sa svojih putovanja iz Pešte, Beča i drugih evropskih gradova bogatih trgovci su donosili luksuzne predmete namenjene ličnoj upotrebi ili domaćinstvu, čime su doprineli širenju interesovanja za porcelan u našim krajevima. U 18. veku je porcelan bio privilegija imućnih slojeva, a najčešći predmeti od porcelana bili su šolje i fildžani ukrašeni pozlatom ili floralnim motivima. Najkvalitetniji porcelan izrađivan je u nemačkim radionicama i poznat je u celom svetu kao Majski (Meissen) porcelan. Pored izvanrednog tehnološkog napretka u izradi, ovaj porcelan karakteriše i način ručnog ukrašavanja - posebnog estetskog kvaliteta.

Sa razvojem kulturnih potreba i navika građanskog društva, u prvoj polovini 19. veka dolazi do masovnije upotrebe porcelana. Trgovci su luksuzni umetnički porcelan izrađen u Beču nudili po veoma visokim cenama. On je korišćen kao ukras, ili je, zavisno od namene, upotrebljavanu izuzetno svečanim prilikama. U drugoj polovini 19. veka se u svakodnevnoj upotrebi koristi običan porcelan, tzv. ordiner, kao što je posuđe za jelo i piće, tanjiri, šolje i drugi predmeti te namene. Početkom 20. veka dominaciju u izradi porcelana preuzimaju češke radionice, koje izrađuju veoma kvalitetan porcelan.

U nastojanju da svoj život učini ugodnijim, da ga oplemeni i ulepša, čovek je koristio porcelan kao nezaobilazan kulturni okvir, koji je davao pečat građanskom ambijentu.

Igračke

Manufakturna proizvodnja dečjih igračaka razvila se krajem 18. i početkom 19. veka. Njeni centri bili su u Nemačkoj i Austriji. U tom periodu su pravljene skupocene igračke od srebra, porcelana i metala, koje su mogle imati samo imućnije porodice. Igračke od drveta i drugih materijala pravljene su u okviru kućne radinosti, ali i u okviru zanatske proizvodnje.

Igračke su se u početku prodavale u knjižarama, gvožđarama bazarima i drugim mestima, ali i putem pošte.

Zlatno doba ručne izrade igračaka u gradovima Vojvodine nastaje u drugoj polovini 19. veka. Tada se pojavljuju manufakture igračaka i specijalizovane prodavnice.

Jedan od najpoznatijih proizvođača igračaka kod nas bio je Kalman Homa (1852–1948), tokar i osnivač drvostrugarske radionice Homa u Velikom Bečkereku. Do Prvog svetskog rata je izrađivao i prodavao igračke u svojoj kući. On je kasnije osnovao i prodavnicu igračaka pod nazivom Homa – Vambah.

Modistkinja - Mašamoda

Šešir je bio statusni simbol građanstva i obavezan deo, kako muške, tako i ženske građanske odeće, u svim istorijskim stilovima. Tokom različitih modnih stilova, menjao se oblik, dekorativni elementi i materijal od kojeg je šešir izrađivan. Najčešće se javljao u dve osnovne forme: šešir sa obodom i šešir bez oboda. Uglavnom je izrađivan od filca i pletene slame ili like, koja je bojena i lakirana.
Izradom ženskih šešira bavile su se mašamode (od franc. marchamde de modes – modistkinja). U većini vojvođanskih gradova ova delatnost bila je poznata već polovinom 19. veka, ali se znatno više razvijala u narednim decenijama. O tome svedoče brojni oglasi mašamoda, objavljivani u tadašnjoj štampi.

Delatnost mašamoda nije se svodila samo na izradu šešira, već i na druge modne detalje: rukavice, kragne, trake, mašne, veštačko cveće i ukrase za haljine.

Krojačka radnja

Krojački zanat jedan je od najstarijih zanata na ovim prostorima. U manjim sredinama odeću su izrađivale uglavnom žene u okviru domaće radinosti. U gradovima su ovu delatnost već početkom 19. veka preuzele zanatlije – krojači, organizovani u cehove. Bilo je više vrsta krojača: ženski, mađarski krojači (sabovi) i srpski krojači (abadžije ili kabaničari).

U Vojvodini se tokom 19. veka, javljaju i krojači – šnajderi, koji su šili mušku i žensku odeću prema najnovijim modelima iz pariskih, bečkih i peštanskih modnih listova. Time je evropeizirana građanska odeća, koja je dugo bila privilegija samo imućnijeg sloja građanstva, postala dostupna i najširem građanskom sloju.

Značajan preokret u izradi odeće nastao je otkrićem šivaće mašine u 19. veku. Prvi modeli ovih mašina imali su niz nedostataka, sve do 1850. kada je Isak Merit Singer proizveo svoju šivaću mašinu, koja je izazvala pravu revoluciju u izradi odeće.

Stolarska radionica

Milan B. Đonović rođen je 1876. godine u Cetinju, gde je izučio stolarski zanat. U Ameriku je emigrirao 1897, a uoči Prvog svetskog rata se, zajedno sa ostalim dobrovoljcima, vratio u zemlju.

Nakon oslobođenja se naselio u Vojvodinu, gde je jedno vreme radio kao stolarski majstor. Od 1930. do 1941. godine bio je vlasnik stolarske radnje za izradu nameštaja u Novom Sadu.

Zahvaljujući njegovom unuku Milanu Đonoviću, stolarski zanat i danas živi u porodici Đonović.

Apotekarstvo

Apotekarstvo se veoma kasno razvilo u Vojvodini. Prva apoteka na tlu današnje Vojvodine osnovana je 1740. godine – u Petrovaradinskom Šancu. Nakon toga se osnivaju apoteke i u drugim mestima: Subotici, Velikom Bečkereku, Pančevu, Vršcu, Somboru itd. Broj apoteka u Vojvodini rastao je i tokom 19. i početkom 20. veka. One su otvarane i u manjim mestima, dok ih je u gradovima bilo po nekoliko (najčešće dve). Prilikom otvaranja apoteke vodilo se računa o lokaciji i rejonu rada, kao i o objektivnim ekonomskim mogućnostima za njen opstanak.

Širenju mreže apoteka doprineo je sve veći broj stručno osposobljenih apotekara. Prvi apotekari bili su stranci. Njihov rad se odvijao pod nadzorom gradskih, županijskih i državnih vlasti. Zakoni i propisi o kvalitetu lekova, stručnom radu i taksama bili su veoma strogi. Apoteke su morale biti smeštene u zgradama sa prikladnim prostorijama, u kojima su se mogli čuvati, spravljati i prodavati lekovi.

Anzihtskarte naših gradova

Kada se pojavila, razglednica je predstavljala novi oblik komunikacije, kojim je ostvareno jedinstvo vizuelnog doživljaja i pisane reči. Ova vrsta komunikacije bila je izuzetno popularna krajem 19. i početkom 20. veka. Osim što je bila jedan od značajnih oblika komunikacije građanstva, razglednica je imala i estetsko-umetničku vrednost.

U početku, tj. krajem 19. veka, motivi na razglednicama preuzimani su iz neposrednog okruženja. Najčešće su to bile panorame naselja, stara jezgra gradova, tj. prepoznatljive vizure centra grada, pojedine ulice, objekti od velikog značaja i obale reka, kao i izletišta.

Razglednice su veoma značajni dokumenti jednog vremena. Dokumentarnu vrednost im daje sadržaj i bogatstvo motiva. Mnoge fotografije gradova Vojvodine su sačuvane zahvaljujući njima. One pružaju mnogo informacija o urbanom razvoju gradova, o njihovim arhitektonskim promenama, o pojedinim zgradama, pa čak i o kvartovima kojih danas nema.