Jedna priča o dozidnicama

.

0
0
0
s2sdefault

 

 Kraj 19. i prva decenija 20. veka donose, pored promena u društveno-ekonomskim odnosima, veliko socijalno raslojavanje stanovništva. U želji za modernijim načinom života gradsko stanovništvo, a postepeno i seosko, uspeva da osavremeni izgled svojih kuća, pa tako i kuhinja. Podrazumevala se izmena nameštaja i uvođenje štednjaka, a samim tim i sudova za pripremanje i odlaganje hrane. Takođe se brižljivije održava higijena u celoj kući, a naročito u kuhinji. Istovremeno se kod tadašnjih domaćica, u skladu s materijalnim mogućnostima porodice, javlja i potreba za ukrašavanjem kuhinjskog prostora, i to ručnim radom koji su same izradile. Tadašnjoj porodici postaje važnije ono što je praktično i jeftino, tako da u prvi plan izbijaju proizvodi domaće tekstilne radinosti kao što su: stolnjaci, tableti, štrafte i dozidnice. Na taj način, domaćice su iskoristile kuhinju da bi se dokazale na mnogim poljima: u kulinarstvu, održavanju higijene i spretnosti u izradi ručnog rada.

 Početkom 20. veka kuhinjska tekstilija postaje obavezna u kuhinjama i gradskog i seoskog stanovništva. Vezeni kuhinjski predmeti se vremenom razvijaju iz samostalnih predmeta u komplete od pet i više delova, tako da su predmetima sa istim ornamentom ukrašavani kuhinja i predsoblje sa umivonikom. Kreaciju žanr-scena i njihovo prenošenje na papirne šablone stvarali su „majstori“ iz današnje Nizozemske, Nemačke i Austrije, oslikavajući idiličan život iz njihovog okruženja. Brojni su motivi iz seoskog života, s travom, cvećem i domaćim životinjama, iz kuhinjskog ambijenta, sa štednjakom i posudama u kojima se kuva hrana i besprekorno čistom domaćicom, kao i motivi sa higijenskim priborom i prigodnim savetodavnim natpisom. Po postojećim podacima, zabeleženo je 12 vrsta „holandskih motiva“, koji su početkom 20. veka preplavili nemačko, austrijsko i mađarsko tržište. Tih godina se i na prostoru Vojvodine odomaćila dozidnica kao obavezan detalj savremene i čiste kuhinje. Međutim, kod nas je to prekomponovan ornament s natpisom ili bez njega, prilagođen  našim potrebama i željama naših domaćica. Tako mogu da se objasne motivi ljudskih figura u holandskim nošnjama, pored đerma ili s vinovom lozom, loša proporcija i simetrija celog ornamenta, ili slovne greške u natpisu.

                                                                                   Novi Sad, 1930.

 Pod pojmom dozidnica podrazumevamo platno pravougaonog oblika sa izvezenim idiličnim ornamentom iz svakodnevnog života. Sam pojam dozidnica je, vrlo jasan, sveobuhvatan i sam sebe slikovito objašnjava. Razlog za odustajanje od pojma kuvarica u stručnoj literaturi je, taj što se pomenutim pojmom prvenstveno imenuje žena koja kuva hranu. Na terenu je zabeleženo da su u narodu, pored kuvarica i dozidnica, poznati i pojmovi: zidnjak i dozidnjak.

 Dozidnice iz naše kolekcije najčešće su rađene na industrijskom pamučnom platnu, a ređe na platnu tkanom u domaćoj radinosti. Vreme njihovog nastajanja proteže se na sedamdesetak godina, jer je najstarija izrađena oko 1900. godine, a najmlađa oko 1970. godine. Vez je rađen pamučnim koncem, najčešće u crvenoj i plavoj boji, mada postoji i veći broj šarenih dozidnica. Ornament je na platno prenošen trukovanjem kako bi se dobio otisak po kome se potom izrađivao vez „po pismu“, u tehnici pokrstice, prutačkoj tehnici i tehnici punjenja. Dozidnice su radile devojke, sebi za spremu, ali i mlade tek udate žene koje su već bile u prilici da po svom ukusu urede kuhinju u kući u koju su se udale. U početku su to bile pojedinačne dozidnice, s natpisom ili bez njega, koje nisu imale zajednički motiv sa ostalim kuhinjskim tekstilijama, kao što su stolnjaci, peškiri za ram ili podmetači za bokal. Izrada kuhinjskih tekstilnih kompleta bila je direktno povezana s materijalnim stanjem domaćinstva i maštom vezilja, tako da se prvo izrađuju dozidnice u paru s češljarom, odnosno četkarom, a tek na kraju popularnosti dozidnica, sredinom 20. veka, i kao deo kompletne kuhinjske tekstilije. Kompleti su sadržali, pored dozidnice: stolnjak, nadstolnjak, češljaru, četkaru, tablet, štraftu, podmetač za bokal i čašu, pa čak i držač za kutiju šibica.

 Simbolika vezenih ornamenata koji se pojavljuju na dozidnicama istovetna je sa simbolikom ornamenata na ostalim predmetima kućne tekstilije, te smatramo da ruža simboliše devojku, ruža u bokalu - mladu ženu, češalj - čistoću, a cveće i cvetne grane - mladost. Veliki broj dozidnica u našoj kolekciji ima natpis kojim se upućuje poruka o hrani, higijeni, ljubavi, porodici, braku ili veri. Već pri izboru natpisa i ornamenta, vezilja je određivala gde će dozidnica biti okačena, iznad štednjaka, stola ili umivaonika. Natpisi su ispisivani ćiriličnim i latiničnim slovima, u stihu, sa znakovima interpunkcije, ali često sa slovnim greškama do kojih je dolazilo prilikom prilagođavanja pisma.

                                                                                    Parage, 1930.

 
Dozidnicama se, uglavnom, nije dokazivala etnička pripadnost, mada postoje natpisi na mađarskom, slovačkom, rumunskom i nemačkom jeziku, ili pak na srpskom sa patriotskim sadržajem. Natpisi su prevođeni tako da budu u duhu jezika kojim su vezilje govorile.

                                                                                    Pivnice, 1952.

  Motivi na dozidnicama predstavljaju kombinaciju biljnih i životinjskih ornamenata, kao i ljudskih figura. Jedan od najčešćih i kod žena najomiljenijih motiva je motiv zidanog štednjaka s posudama iz kojih se vidi para, tj. u kojima se kuva hrana. Pored štednjaka obavezno je izvezena figura domaćice-kuvarice s varjačom u ruci, lepo obučene, s keceljom i povezanom maramom. Ovakva kombinacija motiva oivičena je stilizovanim cvetovima i cvetnim grančicama različitih veličina. Sugestivan natpis, koji se odnosi na čistoću u kuhinji i sposobnost domaćice u kuvanju, izvezen je u jednom nizu ili u dva niza, pravolinijski ili polulučno, uz gornju odnosno donju ivicu predmeta. Takva dozidnica visila je iznad štednjaka ili iznad stola u kuhinji ukrašavajući i štiteći zid od prljanja. Kombinacija floralnih i antropomorfnih motiva s prigodnim tekstom često je bila prepuštena izboru i ukusu same vezilje.

                                                                                Sremski Jarak, 1936.

 Takođe, čest ornament je i bokal s lavorom, izvezen na sredini dozidnice, s cvetnim ornamentom u obliku medaljona ili poluluka. Dozidnica je visila iznad umivaonika koji je stajao u predsoblju, a ponekad i u kuhinji. Natpisi su, takođe, vezeni u jednom nizu ili u dva niza, uz gornju ili donju ivicu, sa savetodavnom porukom o ličnoj ili kućnoj higijeni. Manje uspešne kompozicije ornamenata obiluju lošom proporcijom, neukusnom kombinacijom motiva, kao i „nesrećno“ izabranim natpisom.

                                                                                Aleksandrovo, 1930.

 
Dozidnice iz naše kolekcije nabavljene su u periodu od 1960. do 2020. godine i danas kolekciju dozidnica Zbirke za tekstil Etnološkog odeljenja Muzeja Vojvodine čini ukupno 211 predmeta. Što se tiče muzejskih zbirki u Srbiji to je verovatno jedna od najbogatijih muzejskih kolekcija. Uglavnom su u odličnom stanju, ako zanemarimo pojedinačna i mestimična oštećenja vezenih ornamenata ili platna. Na nekoliko dozidnica postoje končane petljice ili metalne alkice, mada je većina predmeta direktno pričvršćivana ekserima na zid, te se tako objašnjavaju mrlje od rđe i veće i manje rupe po uglovima. Imajući u vidu činjenicu da su se dozidnice prljale, može se pretpostaviti da neka oštećenja platna i veza potiču od čestog pranja i štirkanja.

 Popularnost i praktičnost kuhinjske tekstilije opada pedesetih godina 20. veka kada se, takođe, želelo brzo osavremenjavanje načina života te je počela njihova sve veća industrijska proizvodnja. Tako, nekada omiljeni tekstilni vezeni predmeti iz kuhinja prelaze u ostave, ormare i uspomene domaćica i njihovih porodica.

 Broj dozidnica (211 komada) u Zbirci za tekstil Etnološkog odeljenja Muzeja Vojvodine potvrđuje ovakav stav o tadašnjoj „modi“ u gradskim i seoskim domaćinstvima. Isto tako, postojanje dozidnica potvrđuje težnje tadašnjeg stanovništva za čistijom kuhinjom, uređnijim ukućanima, blagostanjem u porodici i srećnijim životom. Dozidnica se, bez obzira na ornament i natpis, uklapala u tadašnji kuhinjski enterijer štiteći i ukrašavajući zid. Istovremeno, takva dozidnica je „vršila“ određenu prosvetiteljsku ulogu u porodici.

 Danas, na pragu treće decenije 21. veka, iako smo svesni ponekog lošeg odabira ornamenta, neuglednog veza i neprikladnog natpisa, na dozidnice, ipak, gledamo sa simpatijama. Priželjkujemo čak i priliku da se prisetimo poznatih motiva koji će nas vratiti u detinjstvo ili mladost. Bez obzira na pojedinačne pokušaje vraćanja dozidnica u savremene kuhinje, one će i dalje obogaćivati muzejske zbirke i tako čuvati uspomene čitavih generacija u Vojvodini i okolnim područjima.

        

                           Bačko Gradište, 1920.                                                                    Đurđevo, 1960.    

 

         

                                   Begejci, 1940.                                                                           Kruščica, 1955.            

 

Ljiljana Trifunović, muzejski savetnik – etnolog