Pojas ratnika iz Slankamena

.

U raznim kulturama muškarci i žene opasivali su kožni pojas preko odeće koju su na sebi nosili. U savremenom srpskom jeziku, kod vojnika se takav pojas zove opasač.

Predmeti izrađeni od kože uglavnom ne ostaju sačuvani da bi mogli biti otkriveni prilikom arheoloških iskopavanja. Pojasevi su najčešće imali metalne kopče, koje su služile za pričvršćivanje. Pored kopče, na pojas su mogli biti našivani ili nitnama aplicirani razni metalni delovi, kao što je to slučaj sa ostacima pojasa iskopanim u grobu 8. veka u Slankamenu, na arheološkom nalazištu Čarevci. Na jednom kraju pojasa nalazila se kopča, a na drugom metalni jezičak, koji je sa pojasa visio slobodno kada je zakopčan. Odmah uz kopču nalazila se gajka i još jedan metalni deo u obliku elise. Ovaj deo služio je da se o njega nešto zakači, najčešće nož sa kožnom futrolom.

Fibula sa Hristovim monogramom iz Čuruga

.

Fibulama, odnosno zaponima, zakopčavali su se plaštevi, ogrtači, haljine, kao delovi odeće u pojedinim kulturama. Najbrojnije su u rimskoj kulturi, iako su nastale znatno ranije, a ima ih i u mlađim kulturama. Osim praktične namene, korišćene su i za ukrašavanje odeće, a neke su imale i simboličko – religijsko značenje, povezano sa verovanjima onih koji su ih nosili.

Predmet od kosti iz Mokrina (iglenica?)

.

Prilikom davnih iskopavanja groblja sa kraja 6. ili početka 7. veka u Mokrinu, na nazištu Ciglana Dobrosavljev, pronađen je predmet od kosti, čija namena nije pouzdano definisana. Izrađen je od dela životinjske kosti, iznutra izdubljene, krajeva precizno isečenih i uglačanih. Na jednom kraju izbušena su dva naspramna kružna otvora. Ovi otvori mogli su služiti za fiksiranje male prečke na koju su mogle biti okačene igle. U tom slučaju, predmet bi bio iglenica – kutijica za čuvanje igala, kakve su inače poznate u ranom srednjem veku. Prečnik ovog predmeta veći je od prečnika drugih poznatih iglenica, tako da je predmet možda imao i drugu namenu.

Postupak konzervacije i restauracije keramike na primeru jednog dačkog lonca

.

Predmet koji je stigao na konzervaciju u Muzej Vojvodine, potiče sa lokaliteta Stari Vinogradi u Čurugu. Zajedno sa velikim brojem fragmenata drugih posuda, ovaj lonac je pronađen u ukopanom objektu. Odabran je za konzervaciju budući da predstavlja jednu od ređih formi među keramikom koja se pronalazi u objektima mlađeg gvozdenog doba u našoj zemlji. On pripada krugu dačke keramike koju karakteriše izrada bez upotrebe vitla, sa glinom koja sadrži primese u vidu peska i drobljene grnčarije (šamot). Pored toga, ovakva keramika je često ukrašena različitim plastičnim ukrasima, drškama i trakama sa jamicama. Sa velikom sigurnošću možemo reći da predmet pripada kuhinjskoj keramici tog vremena, što znači da je služio pripremi hrane, dok se za serviranje koristila druga vrsta posuda.

Košulja i pesma Klare Feješ

.

 

Ime Klare Feješ, istaknute učesnice Narodnooslobodilačke borbe u Vojvodini, poznato je prvenstveno kao naziv nekoliko škola i ulica u vojvođanskim gradovima i jednog studentskog doma u Novom Sadu. Klara je rođena u jevrejskoj porodici na Čepelskom ostrvu u Budimpešti 1921. godine, a odrasla je u Kikindi, gde su se njeni roditelji preselili jer joj je otac bio učesnik u neuspeloj komunističkoj revoluciji u Mađarskoj. Kao učenica kikindske gimnazije, i kasnije studentkinja Medicinskog fakulteta u Beogradu, zalagala se za žensko pravo glasa na izborima i organizovala je kurseve za opismenjavanje žena. Medicinski fakultet je upisala sa željom da postane dečiji lekar. Prema sećanjima savremenika, Klara je bila veoma energična osoba, imala je plavu kosu i oči, a ostala je upamćena i kao ubedljiv i dobar govornik. Osim mađarskog i srpskog, odlično je govorila nemački, francuski i ruski jezik.

Trepanacija – prvi oblik hiruške prakse

.

Davne 1880. godine, započeto je prokopavanje kanala Đukošin, na severnoj periferiji Mokrina. Inženjer Viktor Margita uočio je i sakupio nekoliko predmeta iz bronzanog doba. Arheološka istraživanja na tom lokalitetu, pod vođstvom kikindskog arheologa Milorada Girića, započela su 1958. godine i trajala su punih jedanaest godina pretvorivši se u značajan multidisciplinarni i međunarodni projekat.

Omiljena mesta Vojvođana za odmor na planinama u 20. veku (treći deo)

.

Svi na sneg!

Fruška gora, razglednica, prve decenije 20. veka

Planinarenja i šetnje tokom cele godine po malobrojnim planinama u Vojvodini bile su uobičajena pojava još 20-ih godina 20. veka, o čemu svedoči postojanje Planinskog društva „Fruška gora“ u Novom Sadu. Ono je negovalo ljubav prema prirodi, najviše u cilju poboljšanja zdravlja, fizičke i duhovne snage. Planinarstvo se negovalo i razvijalo tokom čitavog 20. veka, a sva veća mesta su imala planinarska udruženja, koja su bila veoma aktivna; njihovo članstvo se permanentno uvećavalo. Iz mnogih planinarskih društava razvila su se smučarska, koja su uticala na popularizaciju zimskih sportova.

Pravila planinskog društva „Fruška gora“ u Novom Sadu, 1924.

Planinari na Fruškoj gori, fotografija, između dva svetska rata

Planinari u Vrdniku, fotografija, između dva svetska rata

Ravničarska Vojvodina i oskudne snežne padavine pojedinih godina nisu bile povoljne za razvoj zimskog turizma. Međutim, stanovnici Fruške gore, Vršačkog brega, dela Titelske visoravni i okoline su se između dva rata okupljali oko pomenutih obronaka, na kojima su se sankali ili skijali. Klizanje je bilo razvijeno u čitavoj Vojvodini još od samog početka 20. veka, jer su to omogućavale zaleđene bare, jezera, reke i rukavci.

Grupa klizača u Beloj Crkvi, negativ na staklu, početak 20. veka

Klizaljke bez cipela, prve decenije 20. veka

Ženske klizaljke, 60-te godine 20. veka

Grupa mladića na klizalištu ispred Sokolskog doma u Novom Sadu, fotografija, prve decenije 20. veka

Ubrzo posle Drugog svetskog rata su Novi Sad i okolna mesta – Petrovaradin, Sremski Karlovci, Iriški venac, Vrdnik i dr., postali mesta okupljanja ljubitelja planinarenja i zimskih sportova. Januara 1947. godine je, na inicijativu Skijaškog odbora Vojvodine, održan prvi skijaški kurs na Iriškom vencu. Učesnici tog kursa, koji je trajao 15 dana, bili su Novosađani (preko 75 procenata bili su radnici i učenici iz privrede). Oni su stekli osnovna znanja iz skijanja. Naredne godine osnovana je skijaška sekcija pri Planinarskom društvu „Fruškogorski venac“ u Novom Sadu, koja je brzo prerasla u samostalni skijaški klub. Krajem 1949. godine formirana je druga skijaška sekcija u Novom Sadu, pri sportskom mađarskom društvu „Eđšeg“. Posle osnivanja tih sekcija nastupio je talas novih skijaških sekcija, koje su formirane u Petrovaradinu, Vršcu, Sremskim Karlovcima, Pančevu, Inđiji i Staroj Pazovi. Rad svih tih sekcija objedinio je Pokrajinski odbor Skijaškog saveza Srbije iz Vojvodine. Skijaške sekcije uticale su na popularnost ovog sporta, koji je postepeno formirao nove navike stanovništva.

Skijaši na Fruškoj gori, fotografija, prve decenije 20. veka

Dom na Iriškom vencu, razglednica, prve decenije 20. veka

U martu 1949. godine održano je takmičenje 40 smučara na obroncima Fruške gore, tj. na Popovici, što je uticalo na sekcije da pokrenu izgradnju planinarsko-smučarskih domova na padinama ove planine. Kao najbliži i najpogodniji teren – zbog blagih i strmih padina, izabrano je mesto Popovica. Ubrzo su skijaši osposobili sedam kuća i vila sa 40 kreveta. Posle kratkog perioda izgrađen je novi smučarsko-planinarski dom na Popovici. On je služio za dnevni boravak, a manje kuće i vile za prenoćišta. Ovaj dom najčešće je korišćen nedeljom, jer su tada izletnici dolazili na skijanje. Istovremeno je i planinarski dom na Iriškom vencu osposobljen za prijem šezdeset osoba. U Vršcu su ljubitelji skijanja 1948. osposobili jednu vilu, čime je stvoren prvi uslov za uživanje u snegu. Tokom 50-ih i 60-ih godina na Fruškoj gori su organizovani kursevi skijanja, koje su pohađali skijaši iz Novog Sada, Vršca, Zrenjanina i Subotice, kao i mnoga takmičenja. S obzirom na nedostatak i dužinu improvizovanih staza, nova lokacija na Fruškoj Gori – Brankovac, pokazala se kao najinteresantnija za većinu skijaša. Čak je postojao i prvi improvizovani ski-lift, inž. Laze Kiseličkog. Kasnije je instaliran mobilni ski-lift, a krajem 70-ih i pravi.

Skijaši na Fruškoj gori, prva polovina 20. veka

Skijaš na Iriškom vencu, fotografija, 1929.

Skijaška takmičenja na Fruškoj gori, fotografija, 17. 2. 1929.

U kasnim 70-im godinama stanovnici Vojvodine su, kao rezultat akcije koja se zvala Svi na sneg, pokrenute od ski-entuzijasta iz 60-ih godina i tadašnje organizacije SOFK-a, postali skijaški najpismenija populacija u tadašnjoj Jugoslaviji, ako se izuzme Slovenija. Osim pojedinačnih odlazaka u planinske predele, sve više su organizovali zimovanja za decu i omladinu. Predškolske i školske ustanove iz Vojvodine su, za vreme zimskog raspusta, organizovale odmor na planinama sa skijaškim kursevima. Prema analizi koja je rađena krajem 70-ih, Elan iz Begunja prodavao je najviše ski-opreme u Vojvodini u odnosu na broj stanovnika, a njeni skijaši mogli su se sresti na svim jugoslovenskim skijalištima, sa zavidnim poznavanjem alpskog skijanja.

Sankanje na Fruškoj gori, fotografija, sredina 20. veka

Dečak skijaš na Štrandu, fotografija, 1980.

Uzevši u obzir činjenicu da je količina snežnih padavina tada bila veća nego danas, na padinama Fruške gore se tokom snežnih dana moglo videti na desetine, a vikendima i po nekoliko hiljada ljubitelja snega. Jednodnevni izleti iz okolnih mesta i odlasci na planinu bili su radost svim generacijama.

Milkica Popović, kustos savetnik - istoričar