Arheobotanička bašta Muzeja Vojvodine: Šafranika

Arheobotanička bašta u Muzeju Vojvodine: Šafranika (Carthamus tinctorius L.)

0
0
0
s2sdefault

Šafranika je jednogodišnja biljka. Ona može i da prezimi. Ova „boca“ može da naraste do visine kuka prosečnog čoveka. Boja njenih cvetova varira od žute do narandžastožute. Postoje i tipovi šafranike čiji se cvetovi javljaju u nijansama od bele do narandžastocrvene boje. Osim bodljikavih formi ove biljke, poznate su i sorte bez bodlji. Ove poslednje se, međutim, još nisu „dokazale“ u proizvodnji. Danas se šafranika uzgaja kao uljarica. Ulje se nalazi u plodovima, tzv. ahenama. Ahene su poput malih, zaobljenih semena srodnog suncokreta. Međutim, one su tvrđe. Ulje šafranike je bogato višestruko nezasićenim masnim kiselinama. Zbog toga se upotrebljava i u ishrani – za salate. Zagrevanjem se smanjuje njegov kvalitet. Kako biljka može da izdrži sa malo vode, uglavnom se uzgaja u onim predelima gde su leta suva i topla. Ulje se koristi i u proizvodnji sapuna, firnisa, uljanih boja, lakova i dr. Plodovi šafranike i nedovoljno pročišćeno ulje korišćeni su u narodnoj medicini, jer deluju kao jak laksativ. Međutim, upotreba ulja dobijenog iz plodova ove biljke donedavno je imala sporedni karakter.

Šafranika se, pre svega, uzgajala zbog cvetova, koji sadrže pigmente. Cvetne glavice beru se sve dok biljka cveta i brzo se suše, kako bi se što bolje sačuvala narandžasta boja. Šafranika ima dva pigmenta, koja se različito upotrebljavaju: živopisnim žutim pigmentom se bojadišu različita jela, a drugim pigmentom se tkanine i vlakna boje u nijanse od crvene do braon ili crne. Žuta boja, koja je, inače, sporedna boja šafranike, rastvara se u vodi. Njena osnovna boja je špansko crveno ili kartamin. Ona se rastvara u alkalnoj vodi (sodi). Kartamin se, pre svega, koristio kao bojadiser u bojačnicama, ali i kao karmin. Njime je bojena vuna, svila i pamuk. Vuni i lanu šafranika daje roza boju. Međutim, ovako obojene tkanine nisu postojane, te vrlo brzo izblede. Pre izuma sintetičkih anilinskih boja, šafranika je bila drugi najvažniji biljni bojadiser – posle indiga. Gotovo u svakoj bašti u Vojvodini se pre samo nekoliko decenija moglo pronaći i malo šafranike.

Osim u cvetovima, žuti pigment se nalazi i u listovima šafranike. Njime obojena vuna dobija svetložutu nijansu. Listovi šafranike su i danas omiljen biljni bojadiser u Turskoj.

Stanovnici utvrđenog naselja Feudvar kod Mošorina su u srednjem bronzanom dobu (oko 1500 g. p. n. e.) uzgajali šafraniku radi bojadisanja, a ne kao izvor biljnog ulja. Oni su je, najverovatnije, koristili za šminkanje, farbanje tkanina koje su koristili za štrikanje ili uvrtanje dekorativnih vrpci. Cvetovi su, verovatno, korišćeni za bojenje kuvanih jela ili peciva. Jela ofarbana finom žutom nijansom su delotvorno otvarale apetit.

Aleksandar Medović, kustos – arheobotaničar